Z DZIEJÓW MIASTA I ZIEMI KRZEPICKIEJ

Z DZIEJÓW MIASTA I ZIEMI KRZEPICKIEJ

Autor tekstu: Tomasz Gucwa

GENEZA MIASTA

Krzepice swoje miejskie początki zawdzięczają kilku sprzyjającym czynnikom. Położone na południowo-zachodnim skraju Jury Wieluńsko-Częstochowskiej, w dogodnym zakolu rzeki Liswarty, na długo przed lokacją (sięgając co najmniej do schyłkowego okresu kultury łużyckiej), stanowiły obszar-wraz z okolicami-dość gęsto zasiedlony. Świadczą o tym cmentarzyska w Zbrojewsku, Opatowie czy w Dankowie.

Nieprzypadkowo zatem krzyżowały się tutaj lokalne dukty handlowe, których znaczenie wyraźnie wzrosło już w okresie wczesnopiastowskim. Wraz z powstaniem podziałów dzielnicowych, w bezpośrednim sąsiedztwie dzisiejszego miasta (w pobliżu wsi Starokrzepice) założona została osada targowa, będąca ważnym etapem dalszego rozwoju osadniczego i gospodarczego.

Jednak dopiero względy polityczne zadecydowały o ważkim awansie tego obszaru. Ok. połowy XIV wieku od terytorium Królestwa Polskiego odpadł ostatecznie (na rzecz Czech) Śląsk. Ówczesny władca polski, Kazimierz Wielki, w ramach koniecznego stworzenia wzdłuż granicy systemu fortyfikacji obronnych, wystawił na terenach bagnistych nad rzeką Liswartą zamek, strzegący jednocześnie bezpieczeństwa lokalnych szlaków komunikacyjnych.

Obsługa handlowa, a przede wszystkim w zakresie produkcji wyrobów rzemieślniczych i różnych usług na rzecz zamku, sprzyjały ożywionemu osadnictwu. Fakt ten zadecydował o lokowaniu przez króla Kazimierza miasta (na prawie magdeburskim) w miejscu osiedla, położonego w suchym terenie, na wschód od zamku.

Od tej pory zamek i miasto, położone na pograniczu państwa, leżące na styku Śląska, Małopolski i Wielkopolski, pełnić będą przez kilkaset lat nie tylko ważny punkt obronny, ale przede wszystkim handlowo-komunikacyjny. To tędy wiódł przecież fragment szlaku biegnącego z Krakowa przez Olkusz, Żarki, Częstochowę w kierunku Kalisza i Poznania.

Pierwszą pewną i szczegółową datę potwierdzającą istnienie Oppidum Crzepicensis podaje dokument wystawiony przez króla na zamku w Krzepicach z dnia 24 sierpnia A.D 1356.

Znajdując się na styku trzech ważnych prowincji: Śląska, Małopolski i Wielkopolski, obszar gminy Krzepice już od wczesnego średniowiecza podlegał intensywnemu osadnictwu, spełniając jednocześnie ważne usługi handlowe i komunikacyjne. Po odpadnięciu Śląska od Polski król Kazimierz Wielki usytuował tu ważny punkt obronny w postaci zamku warownego na trudno dostępnych mokradłach, obok zaś zlokalizował miasto na prawie magdeburskim. Od czasów Władysława Jagiełły zamek krzepicki stał się siedzibą starostwa niegrodowego nadawanego przez władców osobom zasłużonym dla Korony, obejmującego swym zasięgiem administracyjnym obszar pokrywający się z obecnym powiatem kłobuckim, w skład którego wchodzi dziś gmina Krzepice.

ROZWÓJ I WZROST ZNACZENIA KRZEPIC

Po 1370 roku Krzepice wraz z Ziemią Rudzko - Wieluńską (aż po gród i zamek w Byczynie ) otrzymał w lenno z nadania Ludwika Węgierskiego, książę opolski - Władysław. Wg. różnych dokumentów, przebywając na tych terenach, książę ów najczęściej rezydował właśnie w Krzepicach. Można zatem śmiało stwierdzić, iż na jakiś czas Krzepice stały się niejako stolicą nowego księstwa. Stan taki nie trwał jednak długo. Po chrzcie i koronacji Władysława Jagiełły, pod wpływem aktywnej polityki panów małopolskich, rozpoczął się okres porządkowania stanu prawnego ziem podlegających Królestwu Polskiemu. Najpierw wyprawa królowej - św. Jadwigi pozwoliła odzyskać Polsce Ruś Halicką ( namiestnikiem w imieniu władców węgierskich był tu... Władysław Opolczyk!) oraz wpływy w Mołdawii, a następnie, za sprawą wyprawy zbrojnej w 1391 roku pod wodzą słynnego Spytka z Melsztyna - odebrać Opolczykowi lenno wraz z Krzpicami. Nie bez znaczenia był tu fakt, iż Władysław Opolczyk paktował z Krzyżakami. Zatem pozostawienie w jego rękach tak ważnego strategicznie obszaru nadgranicznego i komunikacyjnego było na dłuższą metę nie do przyjęcia dla polskich polityków. Krzepice wraz z Kłobuckiem ponownie włączone zostały, do województwa krakowskiego w obrębie powiatu lelowskiego.

Z nadania Władysława Jagiełły zamek krzepicki stał się siedzibą starostwa niegrodowego, nadawanego przez władców osobom zasłużonym dla królestwa.

Obszar starostwa aż do 1668 roku ( kiedy to znaczną jego część oddano klasztorowi jasnogórskiemu ) obejmował terytoria pokrywające się z obszarem dzisiejszego powiatu kłobuckiego... z miasteczkiem Kłobuck włącznie.

Podniesienie rangi administracyjnej grodu przyczyniło się do częstego, zwyczajowego wręcz wizytowania starostwa przez Jagiełłę i jego następców. Podróżujący polscy monarchowie na trasie Kraków - Kalisz - Poznań, nie zapominali o mieszczanach krzepickich, nadając im liczne przywileje i uprawnienia. Warto wymienić najważniejsze z nich:

- rok 1407: prawo do karczowania lasów i zarośli na obrzeżach miasta oraz zakładanie tam ogrodów, wraz z czasową wolnizną od ich uprawy,

- rok 1450: prawo do wolnego targu czwartkowego oraz przywilej wypasania bydła w borach i łęgach na terenie starostwa,

- rok 1527: potwierdzenie dla Krzepiczan dotychczasowych przywilejów, ponowne nadanie miastu prawa magdeburskiego oraz zatwierdzenie praw do czterech jarmarków w roku i targu we czwartki,

- rok 1552: ponowne zatwierdzenie dotychczasowych przywilejów oraz nadanie praw wolnizny na sprzedaż mięsa, a także - prawo do poszukiwania metali w obrębie granic miasta.

Powyższe nadania miały decydujący wpływ na rozwój miasta aż po czasy "potopu", szczególnie w zakresie rzemiosła i handlu, ale także rolnictwa ( jakże ważnego dla rodzin mieszczańskich w okresach czasowego załamywania się koniunktury rękodzielniczej i handlowej).

Stan rozwoju gospodarczego i pomyślności Rzeczypospolitej wpływał bezpośrednio na rozwój zamku i grodu w Krzepicach oraz ich najbliższej okolicy. Szczególnie pomyślny dla Krzepic był zatem okres od XV do połowy XVII wieku. Starostami krzepickimi były tak zasłużone dla monarchii postacie jak: Henryk Hińcza z Rogowa ( 1416 – 1420 ) – podskarbi koronny; Jan Mężyk z Dąbrowy, herbu Wieniawa ( 1434 – 1437 ) – wywodzący się ze śląskiego rodu Słaboszów, wojewoda ruski; Mikołaj z Szydłowca, herbu Odrowąż (1521 – 1531 ) – poseł Zygmunta Starego i przyjaciel króla Jana Olbrachta; Mikołaj Wolski, h. Półkozic ( 1568 – 1590 ) – wychowywał się z synami arcyksięcia Maksymiliana, przyjaciel króla Zygmunta III Wazy.

Zamek krzepicki był miejscem ważnych spotkań, m.in. delegacji księcia na Legnicy i Brzegu – Fryderyka II z delegacją króla Zygmunta Starego w latach 1515 i 1526. Od 1552 roku na tutejszym zamku przebywała córka Zygmunta Starego – Izabela, wdowa po królu węgierskim Janie Zapolya, którą odwiedzał brat Zygmunt August. Wtedy właśnie miały się tutaj odbywać próby wywoływania ducha Barbary Radziwiłłówny- ukochanej żony Zygmunta, która zmarła w roku 1551. W czasie powrotu do Włoch w 1556 roku zatrzymała się na granicznym zamku w Krzepicach owdowiała królowa Bona Sforza, mająca uwozić ogromne skarby i tutaj dogonić ją miał, usiłując bezskutecznie zatrzymać, specjalnie upity, wojewoda kaliski, Marcin Zborowski. Od II połowy XVI wieku na zamku urzędowali starostowie z rodu Wolskich: Stanisław i wspomniany już Mikołaj. Ten ostatni doprowadził posiadłość do największego rozkwitu, czyniąc z niej późnorenesansową rezydencję pałacową z mostem zwodzonym, fosami, z wspaniałym ogrodem włoskim, urządzonym przez Włocha, Dominika, i zwierzyńcem w pobliżu .Wolski zgromadził w zamku bogatą bibliotekę, galerię obrazów, oraz wybudował laboratorium alchemiczne, do którego sprowadził z Austrii słynnego alchemika, Michała Sędziwoja. Jednak najtrwalszym dziełem tego wybitnego męża stanu stała się rozbudowa przemysłu w dobrach Krzepickich. W latach 1610- 1618, rugując z kuźnic wolnych Kuźników stworzył wielki zespół hutniczo zbrojeniowy budując dwa piece tzw. włoskie i piec fryszerski. Były to pierwsze tego typu i tej wielkości piece w Polsce, produkujące znakomitą surówkę. Akcja produkcji żelaza pociągnęła jednak za sobą i ujemne skutki. Ponieważ wielkie piece pracowały na węglu drzewnym, stało się to powodem poważnego wytrzebienia lasów w tych stronach. Skutki tego procederu widoczne są do dziś. Mikołaj zarządzał zamkiem aż 62 lata, do 1630 roku. Dwukrotnie- w 1574 i w 1588 roku starosta udzielał pomocy kandydatowi do tronu polskiego, arcyksięciu Maksymilianowi Habsburgowi. Nic dziwnego, bowiem Mikołaj Wolski wychowywał się na dworze cesarskim w Grazu wspólnie z arcyksięciem. W 1616 r. przyjmował na zamku w Krzepicach króla Zygmunta III i królową Konstancję. W tym czasie, w latach 1609 – 1618, na zamku krzepickim żył Stefan Czarniecki, którego ojciec Krzysztof był podstarościm krzepickim.

O rozwoju miasta decydowały handel i rzemiosło, jednak i rolnictwo odegrało w jego życiu niemałą rolę. W mieście działali licznie tkacze, handlarze soli. Wg. źródeł z 1581 roku było tu 8 gorzelni, 2 browary ( zamkowy i klasztorny ) oraz 5 młynów produkujących kaszę (Zamkowy, Borecki, Piaskowy, Bartoszewski oraz przy foluszu ). Nieprzypadkowo zatem w tym czasie miasto słynęło z produkcji kaszy krzepickiej.

PO NAJAZDACH SZWEDZKICH

II poł. XVII wieku i wiek XVIII stały się dla miasta początkiem nieszczęść. Masowe zarazy, wojny i pożary zdziesiątkowały ludność i zniszczyły zabudowę. Największych zniszczeń dokonał okres szwedzkiego „ potopu”. Jednak pomimo zniszczeń zamek i miasto odznaczyło się w organizowaniu odsieczy dla oblężonej Jasnej Góry w listopadzie i grudniu 1656 r. Ze schyłkiem niepodległości I Rzeczypospolitej wiąże się dla tego terenu jeszcze jeden dramatyczny epizod, tym razem związany z konfederatami barskimi. 5 listopada 1768 roku oddział Wojciecha Biedrzyńskiego otoczony został pod Krzepicami przez wojska rosyjskie Drewicza. Konfederaci poddali się, lecz zostali wymordowani.

Upadek Rzeczypospolitej to dalszy upadek miasta. W 1825 r. rząd carski skonfiskował dobra starostwa krzepickiego, które w 1838 r. przekształcił w „ Dobra Rządowe Krzepickie „ ( w tym miasto Krzepice, 36 folwarków, 5 młynów ). Miasto za pomoc udzieloną uczestnikom powstania styczniowego pozbawione zostało praw miejskich, które przywróciły dopiero władze niemieckie w 1915 roku.

W dziejach miasta swą kartę zapisali krzepiccy Żydzi. Pojawili się tu w początkach XVII wieku. Od 1730 r. mieli swoją bożnicę, a w 1795 uzyskali odrębną dzielnicę – Nowokrzepice.W 1857 r. było tu 1057 Żydów, co stanowiło 49 % mieszkańców Krzepic. W II Rzeczypospolitej ich liczba wzrosła ( wg. Spisu powszechnego z 1921r. ) do 1772. Zajmowali się rzemiosłem i handlem. W 1942 r. większość z nich wywieziona została do obozu zagłady w Oświęcimiu.

Po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 Krzepice weszły w skład województwa kieleckiego oraz powiatu częstochowskiego. Nastąpił wówczas znaczny przyrost liczby mieszkańców – do 6278 osób w przededniu II wojny światowej. Miasto słynęło z organizacji dużych targów czwartkowych, ze znakomitych wyrobów wędliniarskich. W 1926 r. uzyskało połączenie kolejowe ze Śląskiem i Wieluniem. Sprawnie przed wojną funkcjonowały również Kasa Stefczyka, Bank Ludowy, Spółdzielnia Mleczarska. Czynne były trzy szkoły powszechne, w tym od 1928 r. nowa: 7 – klasowa. Aktywną działalność, także kulturotwórczą, pełniły Ochotnicza Straż Pożarna i młodzieżowe organizacje katolickie.
Rozwój miasta przerwany został wraz z wybuchem kolejnej wojny. Krzepice, wraz z Kłobuckiem i Częstochową wcielone zostały bezpośrednio do Rzeszy Niemieckiej (znajdując się w obrębie administracyjnym powiatu Blachownia, w rejencji opolskiej). Miasteczko, pomimo, że nie doznało większych szkód materialnych, utraciło, na skutek deportacji i zagłady Żydów, masowych wywózek, egzekucji oraz poległych na frontach wojny mieszkańców, znaczny odsetek liczby swoich obywateli wobec okresu przedwo - jennego.
Po wojnie Krzepice wraz okolicznymi miejscowościami ponownie weszły w skład województwa kieleckiego, a po reformie administracyjnej z 1950 r. znalazły się w województwie katowickim. W latach 1975 – 1997 przynależały do województwa częstochowskiego. Po kolejnej reformie administracyjnej z 1998 roku miasto i gmina znalazły się w obrębie województwa śląskiego.
Równocześnie, zaraz po wojnie, ziemia krzepicka weszła w nowy jakościowo okres swojego rozwoju. Zmieniło się zasadniczo położenie geopolityczne miasta i gminy. Dawna granica polsko- niemiecka przesunięta została daleko na zachód. Miasteczko zatraciło więc swój przygraniczny charakter. Zniknęli też Żydzi. Jednak najistotniejszym czynnikiem kształtującym losy tego terenu po wojnie stał się fakt pełnego uzależnienia historii miasteczka i okolic od wydarzeń politycznych w całej Polsce, zwłaszcza po dojściu komunistów do władzy.
Można historię tą podzielić na trzy wyraźne etapy:
 Etap I: przypadający na lata 1945 – 1948, w którym pomimo umacniania się systemu władzy utrudniającego samorządność władz lokalnych i mieszkańców, istniały i działały jeszcze organizacje społeczno – gospodarcze, kulturalne i kościelne z okresu przedwojennego, a nawet doszło do awansu miasteczka na polu edukacyjnym,
 Etap II: obejmujący lata 1949 – 1989, będący czasem, w którym poprzez monopol władzy PZPR i jej sojuszników z ZSL i SD, działały na terenie gminy tylko organizacje z politycznego „namaszczenia” komunistów,
 Etap III: rozpoczęty zmianami ustrojowymi w Polsce od 1989 roku, przywracający samorządność terytorialną gminie Krzepice, oraz odbudowę aktywności społecznej w różnych dziedzinach życia.
W okresie tym obok zjawisk hamujących w sposób ewidentny rozwój gminy i jej mieszkańców można wskazać również i takie, które przyczyniały się do rozwoju tego terenu. Na pierwszym miejscu należałoby wymienić rozwój oświaty na szczeblu szkolnictwa średniego.
Podczas okupacji niemieckiej na terenie Krzepic działało aż dwadzieścia kompletów tajnego nauczania. Powstały one z inspiracji przybyłego z Kaszub nauczyciela, Jana Pronobisa. Na bazie wspomnianych kompletów J. Pronobis przy aktywnym współudziale innych nauczycieli i wielu mieszkańców, uzyskał zaraz po wojnie zezwolenie na otwarcie najpierw gimnazjum, a od września 1945 roku- liceum ogólnokształcącego.
Do 1957 roku w powstałym liceum pracował na stanowisku dyrektora i nauczyciela dr Ignacy Kozielewski- twórca hymnu harcerskiego. Wśród absolwentów tutejszego liceum warto wymienić m.in. reżysera Sylwestra Chęcińskiego, kardiochirurga prof Mariana Zembalę, związanego z kulturą Roberta Tekielego, czy dziennikarza Włodzimierza Frąckiewicza.
Od 1970 roku działa społecznie przy szkole Stowarzyszenie Absolwentów i Wychowanków- jedna z pierwszych tego typu organizacji w powojennej Polsce. Stowarzyszenie to co 5 lat organizuje pod koniec czerwca zjazdy absolwentów krzepickiego L.O.
Ważną placówką, dbającą o zdrowie mieszkańców kilku okolicznych gmin, jest działający od powojnia szpital rejonowy w Krzepicach, rozbudowany w 1975 roku. Obecnie jest on jedną z dwóch tego typu placówek działających na terenie powiatu kłobuckiego.
Po wojnie powstało również w Krzepicach stałe kino, często modernizowane przez jego kierownika, Kazimierza Zembalę. Dzięki jego staraniom kino oraz inne pomieszczenia o przeznaczeniu kulturalnym znajdują się obecnie w powstałym na początku lat 80- tych okazałym budynku Domu Kultury.
Niewątpliwie na uwagę zasługuje również dynamiczna działalność tutejszej Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej. Jej działalność sięga do początków XX wieku. Po wojnie znacznie rozwinęła swoje usługi produkcyjne, a do swoich sztandarowych produktów zaliczyć może tzw. serek krzepicki, wzmiankowany w wielu wydaniach encyklopedii powszechnej.
Nie można pominąć również działalności klubu sportowego „ Liswarta Krzepice „. Jego początki sięgają jeszcze okresu przedwojennego. Sekcja piłkarska seniorów występowała po wojnie przez wiele lat w rozgrywkach na szczeblu okręgowym (obecnie gra w klasie A). Klub był i jest znany z sukcesów biegaczy w ramach sekcji lekkoatletycznej. Jadwiga Kasiborska oraz Barbara Wojaczek zdobywały tytuły mistrzyń Polski w biegach przełajowych, Edward Ślusarczyk był czwartym dziesięcioboistą kraju.
Jednak pod względem rozwoju gospodarczego, w zakresie nowoczesnej infrastruktury- dotyczącej budownictwa mieszkaniowego czy modernizacji miejskich ulic oraz terenu wsi- okres aż do 1989/90 roku można uznać za okres stagnacji a w dziedzinie handlu i usług- głębokiego upadku.. Dość wspomnieć, że z 242 warsztatów rzemieślniczych, jakie działały w samych Krzepicach jeszcze tuż po wojnie, pozostało na początku lat 60- tych zaledwie kilka.
Dopiero proces transformacji ustrojowej od początku lat 90- tych wpłynął na znaczne ożywienie i pozytywne przemiany cywilizacyjne na terenie miasta i gminy Krzepice.